(گفتگو) : دکتر محمدتقی نجفی: دیابت و فشار خون، مهم‌ترین عوامل نارسایی کلیه

 


بیماری‌های مزمن کلیه، در سال‌های اخیر به عنوان یکی از عوامل مهم مرگ و میر در دنیا رو به افزایش است. شروع تخریب کلیه ممکن است بدون علامت باشد و متاسفانه با توجه به ظهور دیرهنگام  علایم بیماری‌های مزمن کلیوی، اغلب بیماران در مراحل پیشرفته به پزشک مراجعه می‌کنند. با توجه به اینکه زنگ خطر شیوع بیماری‌های مزمن کلیه در کشور به صدا درآمده، لازم است در این زمینه  اطلاع‌رسانی وسیع در جامعه انجام شود.

 در خصوص نارسایی کلیه مصاحبه‌ای داشتیم با جناب آقای دکتر محمدتقی نجفی، فوق تخصص بیماری‌های کلیه و فشار خون که شرح این گفتگو را در ادامه می‌خوانید.



مراحل مختلف نارسایی کلیه

در ابتدای گفتگو، دکتر نجفی به مراحل مختلف نارسایی کلیه اشاره کرد و افزود: حدود یک پنجم برون‌ده قلبی به کلیه می‌رسد؛ یک پنجم این مقدار خون، از ساختاری به نام "گلومرول" در کلیه می‌گذرد و پس از پالایش و فیلتراسیون، وارد لوله‌های ادراری می‌شود. میزان فیلتراسیون در افراد عادی حدود 120 سی سی در دقیقه یا 180 لیتر در روز می‌باشد. با افزایش سن، مقدار فیلتراسیون افت می‌کند.

 اگر این مقدار از 120 سی سی در دقیقه کمتر شود، بیانگر آن است که کلیه دچار نارسایی شده است. نارسایی کلیه به پنج مرحله تقسیم می‌شود: در مرحله اول مقدار فیلتراسیون بالای 90 سی سی در دقیقه است؛ این مرحله از بیماری در افرادی بروز می‌کند که دچار مشکلات ساختاری کلیه هستند. به عنوان مثال کلیه به صورت مادرزادی سر جای درست قرار نگرفته یا با دفع پروتئین همراه باشد. در مرحله دوم مقدار فیلتراسیون بین 60 تا 90 سی سی در دقیقه است که تخریب بیشتر عملکرد کلیه را نشان می‌دهد؛ این نکته قابل ذکر است که  بالای 60 سی سی در دقیقه، نارسایی کلیه هیچ علامت بالینی و پاراکلینیکی ندارد.

 شیوع مراحل اول و دوم بسیار بالاست. در مرحله سوم مقدار فیلتراسیون بین 30 تا 60  سی سی در دقیقه می‌باشد و علایم بیماری به طور مختصر در بیمار بروز می‌کند که می‌تواند کم‌ خونی و اختلالات مواد معدنی به تدریج ایجاد شود. در مرحله چهارم مقدار فیلتراسیون به 15 تا 30  سی سی در دقیقه می‌رسد و در مراحل انتهایی نارسایی کلیه، بیمار دچار کم‌خونی، خارش بدن و افزایش حجم مایعات میان بافتی بدن و ورم و اختلالات الکترولیتی و اسید و باز  خواهد شد. در مرحله پنجم، فیلتراسیون کمتر از 15  سی سی در دقیقه بوده که در این مرحله لازم است درمان‌های جایگزین مانند دیالیز یا پیوند کلیه انجام شود. 

 
عوامل موثر در ابتلا به نارسایی کلیه

عوامل مختلفی در بروز نارسایی کلیه نقش دارند که مهم‌ترین آنها ابتلا به بیماری‌های دیابت و فشار خون است. بازگشت ادرار از مثانه به کلیه، عفونت‌های دوران کودکی، سنگ‌های مکرر کلیه، کلیه پلی‌کیستیک و عوامل ژنتیکی، سایر عوامل موثر بعدی در ابتلا به نارسایی کلیه می‌باشند. 
از سوی دیگر کودکانی که زودتر از موعد متولد شده‌اند یا نوزادانی که کمبود وزن دارند، به احتمال زیاد در آینده به بیماری فشار خون مبتلا خواهند شد. لذا از این نظر در سنین جوانی و میانسالی باید پیگیری‌های دوره‌ای انجام شود تا با تشخیص و درمان به موقع و صحیح از خطر بروز نارسایی کلیه کاسته شود.

لازم به ذکر است شیوع ابتلا به نارسایی کلیه در ایران به طور دقیق مشخص نیست؛ اما این رقم بالای 10 تا 12 درصد می‌باشد؛ یعنی حدود 10 میلیون از کل جمعیت ایران به درجاتی از نارسایی کلیه مبتلا هستند.



پیشگیری

مهم‌ترین عامل پیشگیری از نارسایی کلیه، کنترل فشار خون و دیابت است. کنترل چربی خون، پرهیز از سیگار کشیدن، پرهیز از مصرف زیاد نمک، کنترل وزن و مصرف غذاهای مناسب نیز از دیگر عوامل موثر در پیشگیری از نارسایی کلیه می‌باشند. در مطالعه‌ای اینگونه ذکر شده که در پیگیری 10 ساله 100 بیمارکه مقدار  فیلتراسیون کلیوی آنها حدود 60  سی سی در دقیقه بوده،  11 نفر  از آنها دیالیزی شده و یا گیرنده کلیه پیوندی بودند اما  حدود 22 نفر نیز به دلیل ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی فوت کرده بودند.

 از این برآورد می‌توان دریافت که  نارسایی کلیوی حتی در مراحل میانی یک عامل خطر مهم بیماری‌های قلبی عروقی بوده و لازم است علاوه بر ریسک فاکتورهای معمول ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی مانند دیابت، فشار خون، سیگار کشیدن ، ریسک فاکتورهای قلبی  ناشی از نارسایی کلیه  مانند افزایش فسفر، افزایش هورمون پاراتیروئید و برخی بیماری‌های بافت معدنی استخوان (که به صورت برداشت کلسیم از استخوان و رسوب کلسیم در عروق بویژه عروق قلبی رخ می‌دهد) کنترل شود. 

بنابراین لازم است جهت پیشگیری از نارسایی کلیه، در مرحله اول وضعیت فیلتراسیون بیمار بررسی شود. در مرحله دوم باید میزان پیشرفت بیماری مزمن کلیه تحت بررسی قرار گیرد تا جلوی پیشرفت بیشتر بیماری گرفته شود و در مرحله سوم نیز ریسک فاکتورهای ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی کنترل شود. 

عوارض حاد بیماری مانند افزایش حجم مایعات میان بافتی و اختلالات الکترولیتی (به هم ریختگی وضعیت طبیعی املاح بدن) نیز باید تحت درمان قرار گیرند. عوارض مزمن نارسایی کلیه مانند کم خونی، بیماری مزمن کلیه و اختلال بافت معدنی استخوان نیز باید درمان شوند تا از پیشرفت بیماری به مراحل حادتر جلوگیری شود. 

کلسیم، فسفر، هورمون پاراتیروئید، بیماری بافت معدنی استخوان و ویتامین دی نیز لازم است کاملا کنترل شوند. خصوصا در مرحله سوم بیماری که لازم است حتما بیماری مربوط به بافت معدنی استخوان تحت کنترل قرار گیرد، چرا که این عامل نه تنها استخوان‌های بیمار را درگیر می‌کند، بلکه یکی از علل مهم رسوب کلسیم در دیواره رگ‌ها و بروز بیماری‌های قلبی و عروقی است.

چهارمین اقدامی که در پیشگیری از بروز نارسایی کلیه باید در نظر داشت، درمان‌های جایگزین مانند دیالیز (صفاقی، خونی) و پیوند کلیه می‌باشد. عامل مهم دیگری که در پیشگیری از ابتلا به نارسایی کلیه بسیار موثر است، درمان عفونت‌‌های ادراری دوران کودکی است. چرا که عفونت‌های مکرر ممکن است به ریفلاکس یا بازگشت ادرار از مثانه به کلیه (خصوصا در کودکانی که به استخر می‌روند) و در نهایت به نارسایی کلیه منجر شود. 

دکتر نجفی در انتهای گفتگو به رعایت رژیم غذایی مناسب برای بیماران مبتلا به نارسایی کلیه اشاره کرد و اظهار داشت: در پیشگیری از ابتلا به نارسایی کلیه، محدودیت مصرف نمک و فسفر (حبوبات) بسیار موثر خواهد بود.

در مورد محدود کردن مصرف نمک باید توجه داشت تنها 5 درصد نمک دریافتی با استفاده از نمک پاش بر روی مواد غذایی دریافت می‌شود؛ حدود 6 درصد از طریق افزودن نمک به غذا هنگام آشپزی در منزل، 12 درصد از نمک موجود در غذاهای طبیعی مانند نان، شیر و غیره و بقیه نمک دریافتی بدن از طریق مصرف خوراکی‌های فرآوری شده مانند پفک، چیپس، کنسرو، خیار شور، پنیر و ... می‌باشد. بنابراین لازم است علاوه بر محدودیت مصرف نمک از طریق نمک پاش یا هنگام پخت غذا، مصرف خوراکی‌های فرآوری شده نیز محدود شود.
 
 
 
 
UP